Cyberdreiging in Nederland neemt toe: kant-en-klare aanvallen en kunstmatige intelligentie maken cybercriminaliteit toegankelijker

De cyberdreiging in Nederland neemt toe. Cybercriminelen werken steeds vaker samen over landsgrenzen heen, maken gebruik van gespecialiseerde diensten en hebben daardoor minder technische kennis nodig om digitale aanvallen uit te voeren. Tegelijkertijd zorgt de opkomst van kunstmatige intelligentie ervoor dat bestaande aanvalsmethoden sneller en op grotere schaal kunnen worden ingezet.

Dat beeld komt naar voren uit het Cybercrimebeeld Nederland, waarin de politie en het Openbaar Ministerie (OM) de belangrijkste ontwikkelingen binnen de cybercriminaliteit analyseren. Volgens de autoriteiten verandert niet alleen de manier waarop aanvallen worden uitgevoerd, maar ook de organisatie erachter. Criminele netwerken zijn minder afhankelijk van één vaste groep en kunnen bestaan uit personen en gespecialiseerde partijen die zich overal ter wereld bevinden en tijdelijk met elkaar samenwerken.

Cybercriminaliteit wordt een dienst die steeds meer mensen kunnen inkopen

Een belangrijke ontwikkeling is dat cybercriminaliteit steeds toegankelijker wordt. Waar voorheen vaak aanzienlijke technische kennis nodig was om een aanval op te zetten, kunnen criminelen tegenwoordig gebruikmaken van kant-en-klare hulpmiddelen en diensten.

Op de criminele markt zijn onder meer gestolen gegevens, technische hulpmiddelen en diensten verkrijgbaar waarmee aanvallen kunnen worden voorbereid of uitgevoerd. Daardoor kunnen ook personen met beperkte technische kennis een rol spelen binnen een cybercrimineel netwerk.

De technische uitvoering van een aanval hoeft bovendien niet meer volledig door één persoon te worden beheerst. De ene partij kan bijvoorbeeld gegevens verzamelen, terwijl een andere partij de technische hulpmiddelen levert en een derde partij de slachtoffers benadert. Door die verdeling van werkzaamheden kunnen aanvallen efficiënter worden uitgevoerd en kunnen verschillende groepen tijdelijk samenwerken wanneer dat financieel aantrekkelijk is.

Deze ontwikkeling maakt cybercriminaliteit niet alleen toegankelijker, maar ook moeilijker te bestrijden. De personen die een aanval voorbereiden, uitvoeren en ervan profiteren, bevinden zich niet noodzakelijk op dezelfde plek of in hetzelfde land. Daardoor vervagen de landsgrenzen voor cybercriminelen, terwijl opsporingsdiensten juist te maken hebben met verschillende rechtsgebieden en internationale samenwerkingsverbanden.

Gestolen gegevens worden gecombineerd met nieuwe informatie

Cybercriminelen beschikken bovendien over steeds meer informatie waarmee zij hun slachtoffers gericht kunnen benaderen. Gegevens uit eerdere hacks kunnen worden gecombineerd met nieuwe informatie, waardoor een aanvaller een beter beeld krijgt van een persoon, bedrijf of organisatie.

Die combinatie van gegevens maakt het mogelijk om overtuigender voor te doen als een betrouwbare partij, zoals een bank, cryptoplatform of andere dienstverlener. Het doel is vaak om het slachtoffer onder druk te zetten en ervoor te zorgen dat diegene snel handelt, bijvoorbeeld door geld over te maken, gegevens af te staan of toegang tot een account te geven.

Officier van justitie Christa de Pagter waarschuwt dat criminelen daarbij steeds gerichter te werk kunnen gaan. Door gestolen gegevens te combineren met manipulatie en een gevoel van urgentie, kunnen zij slachtoffers ervan overtuigen dat onmiddellijk handelen noodzakelijk is.

De dreiging beperkt zich daarmee niet tot grote bedrijven of overheidsorganisaties. Ook Nederlandse burgers kunnen het doelwit worden van digitale fraude, identiteitsmisbruik en andere vormen van cybercriminaliteit. Bedrijven en organisaties lopen daarnaast risico op diefstal van gegevens, verstoring van hun dienstverlening en financiële schade.

Jonge cybercriminelen richten zich op data- en cryptodiefstal

De politie en het OM signaleren ook een opkomst van jonge cybercriminelen uit westerse landen die zich richten op data- en cryptodiefstal. De gestolen gegevens kunnen vervolgens worden gebruikt om organisaties af te persen.

In het rapport wordt voor deze groep de term 'Hacker Com' gebruikt. Daarmee wordt geen strak georganiseerde criminele organisatie bedoeld, maar een brede classificatie voor een los samenhangend netwerk van individuen die zich bezighouden met verschillende vormen van digitale criminaliteit.

Volgens de autoriteiten worden deze personen niet uitsluitend gedreven door financieel gewin. Ook sociale status en publiciteit spelen een rol. Sommige cybercriminelen zoeken actief de aandacht op en presenteren hun activiteiten als een manier om aanzien te verwerven binnen online gemeenschappen.

Een voorbeeld van de gevolgen van dergelijke aanvallen was de diefstal van gegevens van ruim zes miljoen Odido-klanten. De telecomprovider betaalde geen losgeld, waarna de gestolen gegevens op straat belandden.

Losgeld betalen biedt geen garantie

De politie benadrukt dat het betalen van losgeld bij een ransomware- of afpersingsaanval niet wordt aangeraden. Volgens Stan Duijf, hoofd van Operaties High Tech Crime bij de politie, biedt betaling geen garantie dat criminelen de gestolen gegevens daadwerkelijk verwijderen.

Daarnaast kan betaling het verdienmodel van cybercriminelen in stand houden. Wanneer aanvallers geld ontvangen, blijft het aantrekkelijk om nieuwe slachtoffers te zoeken en vergelijkbare aanvallen uit te voeren.

Voor organisaties betekent dit dat zij zich niet uitsluitend moeten richten op de vraag of zij bereid zijn losgeld te betalen. Het voorkomen van aanvallen, het beperken van schade en het snel herstellen van systemen en dienstverlening zijn minstens zo belangrijk.

Kunstmatige intelligentie versnelt bestaande aanvalsmethoden

De opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) vormt een nieuwe ontwikkeling binnen de cybercriminaliteit. De politie en het OM zien op dit moment nog niet dat AI de cybercriminaliteit volledig heeft veranderd. Wel beschouwen zij AI als een belangrijke aanjager van bestaande aanvalsmethoden.

AI kan criminelen helpen om sneller informatie te verwerken, overtuigender berichten op te stellen en bepaalde werkzaamheden op grotere schaal uit te voeren. Daardoor kan het tempo van aanvallen toenemen en kunnen criminelen meer potentiële slachtoffers benaderen.

Ook bekende chatbots, zoals Claude, Gemini en ChatGPT, worden door criminelen gebruikt. Hoewel dergelijke programma's beveiligingsfilters hebben ingebouwd, proberen gebruikers die filters te omzeilen. Volgens het rapport bestaat daarvoor nog geen structurele oplossing.

De ontwikkeling betekent niet dat AI zelfstandig alle onderdelen van een cyberaanval uitvoert. Wel kan de technologie bestaande criminele processen versnellen en vereenvoudigen. Daardoor kunnen aanvallen die voorheen meer tijd, kennis of handmatig werk vereisten, toegankelijker worden voor een grotere groep.

Nieuwe dreiging: aanvallen op AI-systemen zelf

Naast het gebruik van AI bij cybercriminaliteit waarschuwen de autoriteiten voor een andere ontwikkeling: aanvallen die rechtstreeks gericht zijn op AI-systemen.

Criminelen kunnen bijvoorbeeld proberen de werking van een AI-model te manipuleren, het systeem te saboteren of trainingsgegevens te achterhalen. Daarmee ontstaat een dreiging die verder gaat dan het traditionele misbruik van computers, accounts of netwerken.

AI-systemen worden steeds vaker ingezet binnen bedrijven, overheidsorganisaties en andere instellingen. Wanneer dergelijke systemen worden gemanipuleerd, kan dat gevolgen hebben voor de betrouwbaarheid van de informatie die zij leveren en voor de processen waarin zij worden gebruikt.

Volgens de politie en het OM moet daarom niet alleen rekening worden gehouden met de vraag hoe criminelen AI gebruiken, maar ook met de mogelijkheid dat AI-systemen zelf doelwit worden van aanvallen.

Cyberdreiging vraagt om blijvende alertheid

De ontwikkelingen laten zien dat cybercriminaliteit niet langer uitsluitend het werk is van technisch zeer gespecialiseerde hackers. Door de beschikbaarheid van kant-en-klare diensten, gestolen gegevens en technische hulpmiddelen kunnen steeds meer personen deelnemen aan criminele activiteiten.

Tegelijkertijd maken internationale samenwerking, gerichte manipulatie en de inzet van AI het mogelijk om aanvallen sneller, efficiënter en op grotere schaal uit te voeren. De politie en het OM houden daarom rekening met een verdere toename van crimineel AI-gebruik.

Voor burgers, bedrijven en organisaties betekent dit dat digitale veiligheid steeds belangrijker wordt. Niet alleen technische beveiliging, maar ook bewustwording, het herkennen van verdachte berichten en het zorgvuldig omgaan met gegevens spelen een belangrijke rol in het beperken van de risico's.

De cyberdreiging ontwikkelt zich voortdurend. De belangrijkste uitdaging voor opsporingsdiensten, organisaties en de samenleving is daarom niet alleen het bestrijden van bestaande aanvalsmethoden, maar ook het tijdig herkennen van nieuwe vormen van digitale criminaliteit.

Door: Drifter